View this email in your browser

LiT Nieuwsbrief #34

In deze editie van de nieuwsbrief delen we de laatste ontwikkelingen binnen Luchtvaart in Transitie, waaronder een oproep om vragen over certificering door te geven, de nieuwe subsidieregeling Proeftuinen Zero-emissie Vliegen (PZEV) en de acceptatie van een paper van Ron van Manen van LiT en een tweede HAPSS-paper van Bartjan Rietdijk van Conscious Airspace voor ICAS. Ook blikken we terug op de testvlucht van de Hydra-2 waterstofdrone op Rotterdam The Hague Airport en nemen we je mee in de nieuwste inzichten uit de Flying Vision Accelerator Denktank. Tot slot staat partner KVE Composites in de spotlight, een innovatieve speler op het gebied van composietstructuren voor de luchtvaart- en defensiesector.

*Voor de beste leeservaring raden we aan de foto's te downloaden. U kunt dit e-mailadres ook als "veilig" bestempelen om de nieuwsbrief altijd met afbeeldingen en dus de beste leeservaring te openen. 

 Laatste kans om je aan te melden voor de LiT Aero Conference '26

Forging our Future - Smart. Secured. Sustainable.

Op de vooravond van de LiT Aero Conference '26 wil het Programmabureau nogmaals jullie aandacht vestigen op ons aankomende evenement. 

Op 8 oktober 2026 brengen we de mensen en organisaties samen die actief bijdragen aan het versnellen van duurzame luchtvaart, het versterken van samenwerking binnen het ecosysteem en het vormgeven van de volgende generatie luchtvaart in Nederland en Europa.

In het uitgebreide programma zullen wij met interessante sprekers, interactieve en verdiepende breakoutsessies, presentaties over technologische doorbraken en genoeg ruimte om te netwerken een onmisbaar evenement voor de luchtvaartsector verzorgen. 

We zien je graag over twee weken in Amsterdam!

Algemene updates 

 Moonshot Smart & Clean Aviation

De Europese Commissie heeft een publieksconsultatie geopend over de toekomstige inrichting van Joint Undertakings en andere Europese partnerships binnen Horizon Europe 2028-2034. Deze consultatie maakt deel uit van de voorbereiding van een nieuwe generatie publiek-private samenwerkingen die innovatie, investeringen en het Europese concurrentievermogen moeten versterken.

Voor de luchtvaartsector is dit extra relevant, aangezien de Europese Commissie in haar voorstel voor Horizon Europe de Smart and Clean Aviation Moonshot heeft opgenomen. Deze ambitie is gericht op de ontwikkeling van de volgende generatie CO₂-vrije vliegtuigen en innovatief luchtverkeersmanagement.

Clean Aviation roept organisaties en professionals uit de luchtvaart-, onderzoeks- en innovatieketen op om hun ervaringen en inzichten te delen. De consultatie staat open tot 16 oktober 2026 en biedt stakeholders de mogelijkheid om mee te denken over de toekomstige ondersteuning van duurzame luchtvaartinnovatie in Europa.

Het LiT Programmabureau ziet dit als de perfecte gelegenheid om een zienswijze in te dienen ter ondersteuning van het voornemen om een groot EU programma in het volgende kaderprogramma op te nemen.

Certificeerbaarheid in LiT: kennis delen en verbinden

Het ontwikkelen van nieuwe technologie is één ding, maar zorgen dat deze veilig getest, gecertificeerd en toegepast kan worden, is minstens zo belangrijk. Daarom werken het LiT Programmabureau en het project 'Versterken Ecosysteem & Internationale Samenwerking' (SEA) samen aan certificeerbaarheid binnen Luchtvaart in Transitie.

De Taskforce Certificeerbaarheid heeft de afgelopen jaren kennis en ervaringen uit LiT-projecten gebundeld, knelpunten gesignaleerd en partijen met elkaar verbonden. Een belangrijke les: certificeerbaarheid moet vroeg in het ontwikkelproces worden meegenomen, niet pas als de technologie af is. De uitdagingen variëren van materiaalkwalificatie tot vliegtuigmodificaties en experimenteel vliegen.

Activiteiten en kennisdeling

Om kennis toegankelijk te maken, zijn verschillende activiteiten georganiseerd, zoals:

· Een sessie tijdens de LiT Aero Conference 2025 over innovatieve certificatiestrategieën.

· Dialoog met projecten over specifieke vraagstukken over certificeerbaarheid

· Aandacht voor certificatievraagstukken tijdens bijeenkomsten zoals Batteries in Aerospace.

· Een workshop voor het Ministerie over certificatie-uitdagingen.

· Samenwerking met het Europese project CONCERTO en periodiek overleg met ILenT (Nederlandse luchtvaartautoriteit).

Daarnaast is er een nieuwe webpagina ‘Introduction to Certification’ met basisinformatie en inspiratie over luchtvaartcertificatie.

Richting de afronding van fase 1 van het project organiseren SEA en het LiT Programmabureau nog één inhoudelijke sessie over certificeerbaarheid, tijdens het community event op 2 december.

Waar loop jij tegenaan? 

Deel je concrete vraagstukken, obstakels of kennisbehoeften met ons. Denk aan:

· Onduidelijkheid over regelgeving.

· Vroegtijdig meenemen van certificatie in ontwikkeling.

· Kwalificatie van nieuwe technologie of experimenteel testen.

· Toegang tot expertise of internationale normen.

Jouw input helpt bij de voorbereiding van de sessie. Ook los daarvan kun je SEA of het Programmabureau benaderen voor vragen over certificeerbaarheid. SEA is te bereiken via Mark Ommert op mark.ommert@aeronl.com. Het Programmabureau is te bereiken via Eric Van der Veen op eric.vanderveen@lit.aero.

Nieuwe subsidieregeling: Proeftuinen Zero‑emissie Vliegen (PZEV)

Het Ministerie van IenW werkt aan de nieuwe subsidieregeling Proeftuinen Zero‑emissie Vliegen (PZEV). Deze regeling ondersteunt testen, simulaties, demonstraties en infrastructuur voor batterij‑elektrisch en waterstofvliegen, met als doel de opschaling van zero‑emissie luchtvaart in Nederland te versnellen.

LiT biedt tijdens de LiT Aero Conference '26 op 8 oktober de mogelijkheid om een expertsessie met RVO te boeken, specifiek gericht op deze nieuwe regeling.

Via de onderstaande knop kan je je registreren voor de LiT Aero Conference '26. Vervolgens kan er bij de breakoutsessies gekozen worden voor de breakout One-to-One Expert Advice on Grants (Subsidies) & Intellectial Property. Vervolgens zal je aan de juiste expert gekoppeld worden. 

HAPSS en LiT presenteren publicaties op ICAS 2026

Bartjan Rietdijk van Conscious Aerospace en Ron van Manen van LiT waren aanwezig op de International Council of the Aeronautical Sciences (ICAS) om hun goedgekeurde papers te presenteren. Voor HAPSS was dit, na de acceptatie van een eerste paper in 2024, een tweede mooie publicatie over de waterstof-elektrische retrofit van het De Havilland Dash 8-300-vliegtuig door Conscious Aerospace dat is geaccepteerd voor presentatie tijdens de conferentie van ICAS. 

Ron van Manen was aanwezig voor de presentatie van zijn publicatie over hoe de Theory of Change (TOC) kan worden gebruikt om de socio-economische waarde van een publiek-privaat innovatieprogramma als LiT in te schatten.  

ICAS behoort tot de grootste en meest invloedrijke bijeenkomsten op het gebied van luchtvaartwetenschappen en brengt toonaangevende experts en innovators van over de hele wereld samen. 

Presentatie HAPSS 

Op 14 september 2026 presenteerde Bartjan Rietdijk de paper ‘Concept of Operations for a Hydrogen-Electric Powered Modified Dash 8-300 Regional Aircraft: Performance, Operational, and Certification Impacts’. De studie onderzoekt de gevolgen van de introductie van een door HAPSS gemodificeerde Dash 8-300 binnen het luchtvaartsysteem, met aandacht voor operationele processen, certificering, luchthavens, luchtverkeersleiding en opleiding. 

De resultaten laten zien dat een waterstof-elektrische Dash 8-300 met een bereik van ongeveer 750 kilometer binnen de bestaande luchtvaartinfrastructuur en luchtverkeerssystemen kan opereren, waarbij slechts beperkte aanpassingen aan processen en procedures noodzakelijk zijn. De belangrijkste veranderingen hebben betrekking op grondoperaties, veiligheid, certificering en aangepaste trainingen voor grondpersoneel, piloten en onderhoudstechnici. 

De studie concludeert dat HAPSS een geloofwaardig en praktisch pad biedt naar vrijwel emissievrije regionale luchtvaart. De bijbehorende technische, operationele en regelgevende uitdagingen worden als beheersbaar beschouwd, waardoor de ontwikkeling kan doorgaan naar de volgende fase op weg naar commerciële inzet in de jaren 2030. 

De acceptatie van deze paper tijdens ICAS onderstreept opnieuw het innovatieve werk dat binnen het HAPSS-consortium wordt verricht en sluit naadloos aan bij de missie van LiT.

Presentatie LiT 

Op ICAS presenteerde Ron van Manen de paper ‘The Making of Luchtvaart in Transitie (LiT) and the Remaking of a Strong Globally Connected National Aeronautics Industry’. De publicatie beschrijft hoe de Nederlandse luchtvaartindustrie zich sinds het einde van Fokker heeft ontwikkeld tot een internationaal verbonden ecosysteem en hoe LiT daarop voortbouwt. De paper laat zien dat de langetermijnwaarde van publieke investeringen niet alleen wordt bepaald door een eerste marktintroductie of marktaandeel, maar juist ook door de kennis, vaardigheden en onderzoeksinfrastructuur die blijvende innovatie mogelijk maken. De Theory of Change helpt om die waarde, inclusief concurrentiekracht, CO2-reductie en strategische autonomie, inzichtelijk te maken. 

Overige bijdragen uit het Nederlandse Ecosysteem 

Het was mooi om te zien hoe het Nederlandse ecosysteem verder vertegenwoordigd was. Onder anderen door het NLR, dat een paper presenteerde over innovatieve load alleviation oplossingen en wat voortkwam uit één van de Ondersteunend Onderzoek projecten van LiT. Andrew Murphy van Pratt & Whitney noemde in een keynote het voornemen om met het European Technology and Innovation Center (ETIC) in Houten samen met o.a. Nederlandse partners een onderzoeksproject te starten naar een cryogeen waterstof brandstofsysteem.  

Foto: Presentatie HAPPS-paper op ICAS door Bartjan Rietdijk

Projectupdates 

Flying Vision Accelerator brengt versnelling in de luchtvaarttransitie door unieke samenwerking

Tijdens de nieuwste Think Tank editie van het Flying Vision Accelerator (FVA) project kwamen deze week onderzoekers, beleidsmakers, luchtvaartbedrijven, luchthavens, maatschappelijke organisaties en innovators samen om de toekomst van de luchtvaartransitie vorm te geven. De bijeenkomst onderstreepte dat de transitie niet alleen een technologische opgave is, maar vooral een gezamenlijke maatschappelijke uitdaging.

De timing van het evenement was veelzeggend. Slechts enkele dagen eerder concludeerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat Nederland niet op koers ligt om zijn klimaatdoelen te halen en dat de kloof tussen ambities en daadwerkelijk beleid verder groeit. Juist daardoor werd de noodzaak van samenwerking en versnelling extra voelbaar.

Na de plenaire opening met keynotes van Chris van Dijk van Royal Schiphol Group, Bert van Mourik van Natuur & Milieu and Karel Bockstael van Call Aviation to Action volgden breakouts over toekomstige vliegtuigconcepten, nieuwe energiedragers en reisgedrag in 2050. Daar ontstond een breed gedragen inzicht: de grootste uitdagingen zijn niet uitsluitend technisch. De luchtvaarttransitie vraagt om gelijktijdige vooruitgang op het gebied van infrastructuur, regelgeving, investeringen, energiebeschikbaarheid, maatschappelijke acceptatie en consumentengedrag.

De diversiteit van de aanwezige deelnemers bleek daarbij een grote kracht. Vertegenwoordigers uit de luchtvaartsector, wetenschap, overheid en maatschappelijke organisaties brachten verschillende belangen en perspectieven samen. Juist die combinatie leidde tot zeer rijke discussies en tot onverwachte inzichten en nieuwe verbindingen. Een belangrijke conclusie was dat echte verandering ontstaat wanneer partijen niet alleen hun eigen oplossing optimaliseren, maar gezamenlijk werken aan een gedeeld toekomstbeeld.

Dat is precies wat Flying Vision Accelerator onderscheidt van veel andere initiatieven. FVA brengt partijen bijeen die elkaar normaal gesproken niet vanzelfsprekend ontmoeten en vertaalt hun gezamenlijke kennis naar een onderbouwde roadmap voor de toekomst van de luchtvaart, en ondersteunt gebruikers bij het navigeren van de roadmap. In een periode waarin Nederland moeite heeft om klimaatambities om te zetten in voldoende snelheid en uitvoering, zijn samenwerkingen zoals Flying Vision Accelerator essentieel om de transitie daadwerkelijk te versnellen.

Met de volgende roadmap-update in zicht voor eind 2026 werd één boodschap breed gedeeld: de toekomst van een emissiearmere luchtvaart zal niet worden bepaald door één technologie of één organisatie, maar door het vermogen om uiteenlopende perspectieven te verbinden en gezamenlijk in beweging te komen.

Foto: Victor Rijkaart presenteert tijdens FVA Denktank 

Evenementen

That's one small step for man, one giant leap for hydrogen aviation

Marlies was namens LiT bij de lancering van de Hydra-2

Op woensdag 26 augustus was het zover: na jaren voorbereiding vloog voor het eerst een drone op vloeibare waterstof op een operationele luchthaven. Klein nieuws? Niks is minder waar.

Het was een bijzondere dag, als onderdeel van het TULIPS project. Namens Luchtvaart in Transitie was ik erbij op Rotterdam The Hague Airport. Voor mij extra bijzonder omdat ik, met mijn collega's, bijna zes jaar geleden aan de wieg stond van dit projectvoorstel, toen nog werkzaam voor NLR. Van NLR naar RTHA, en nu eindelijk, vanuit mijn LIT-positie, vandaag ‘het kind zien uitvliegen’.

Na een warm onthaal gingen we airside, waar we met een kop verse koffie het spektakel volgden. De Hydra-2 drone van NLR was de dag ervoor al getankt bij de LH2-opslag van RTHA, waar Air Products de vloeibare waterstof had geleverd. Deze opslagfaciliteit is ook onder het TULIPS-project gerealiseerd. Toen kwam het spannende moment: toestemming van ATC om op te stijgen. Met wat Transavia-toestellen die nog binnenkwamen en een bijna gesloten tijdvenster, was het spannend tot het laatste moment. Maar de drone steeg succesvol op, maakte haar vlucht, en landde veilig.

Wat dit zo bijzonder maakt: het was niet alleen een technische, maar ook een operationele giant leap. Nooit eerder vloog een waterstofdrone airside, ‘tussen de grote vliegtuigen door’. Er ging veel aan vooraf, en de opgedane kennis komt nu ons hele ecosysteem ten goede.

Een groot applaus voor iedereen die hieraan heeft bijgedragen! Na een broodje volgden we 's middags nog boeiende presentaties vanuit verschillende hoeken van het waterstofecosysteem.

Deze dag was een hoogtepunt voor waterstof in de luchtvaart, waar we als Nederland trots op mogen zijn!

Partner in de Spotlight: KVE Composites

KVE werd opgericht in 1996 en is gespecialiseerd in het ontwerpen, produceren en repareren van hoogwaardige composietstructuren. Het bedrijf richt zich voornamelijk op de defensie- en luchtvaartsector, die respectievelijk ongeveer 80% en 20% van de activiteiten vertegenwoordigen. De producten van KVE worden toegepast in radarsystemen, communicatieapparatuur, drones, vliegtuigvleugels en rotorbladen van de volgende generatie.

Innovatie in composieten

KVE begon oorspronkelijk als een ingenieursbedrijf, maar heeft in de loop der jaren zijn eigen industriële capaciteiten ontwikkeld. Inmiddels geldt het als een van de Europese pioniers op het gebied van inductielassen van thermoplastische composieten. Deze gepatenteerde technologie maakt het mogelijk structuren te assembleren zonder gebruik van klinknagels of lijmverbindingen, terwijl tegelijkertijd gewicht, kosten en productietijden worden gereduceerd.

Versnelde groei sinds de aansluiting bij Daher

De overname van KVE door Daher in 2019 vormde een belangrijke mijlpaal in de ontwikkeling van het bedrijf. Sinds 2020 is de omzet van KVE verviervoudigd en is het personeelsbestand verdrievoudigd. Deze groei is mogelijk gemaakt door een sterke marktvraag, maar ook door de industriële expertise van Daher, de certificeringsmogelijkheden, investeringskracht, ondersteuning bij business development en toegang tot grote spelers in de luchtvaart- en defensiesector.

Daarnaast beschikt KVE over de EN9100-certificering, waarmee het bedrijf kan voldoen aan de strenge kwaliteits- en prestatie-eisen die deze sectoren stellen.

KVE binnen LiT

Het innovatieve inductielasproces van KVE wordt gezien als een cruciale technologie voor de productie van thermoplastische vliegtuigstructuren op hoge productiesnelheid. Dankzij ondersteuning vanuit het programma LiT en het STC-project kan KVE deze technologie verder ontwikkelen en gereedmaken voor toepassing in de volgende generatie vliegtuigen.

30 jaar KVE

Op 10 september 2026 vierde KVE zijn 30-jarig bestaan.

"Het 30-jarig jubileum van KVE is een belangrijke mijlpaal, maar bovenal markeert het het begin van een nieuw hoofdstuk," aldus Pierre Rouch, Managing Director van KVE. "Sinds de aansluiting bij Daher hebben we onze ontwikkeling aanzienlijk versneld. Door onze expertise in geavanceerde composieten te combineren met de industriële capaciteiten, luchtvaartervaring en internationale aanwezigheid van de Daher Group, hebben we een omgeving gecreëerd die innovatie en groei stimuleert. Nieuwe investeringen zullen ons in staat stellen de opschaling van luchtvaart- en defensieprogramma's van onze klanten op een duurzame manier te ondersteunen."

Richting 2050

Met de verwachte groei zal ons bedrijf een steeds belangrijkere rol spelen in de ondersteuning van zowel de luchtvaart- als de defensiesector.

De radomes van KVE worden ingezet in radarsystemen ter bescherming van onze bondgenoten. Onze one-shot RTM-rotorbladtechnologie biedt een unieke oplossing voor de snelgroeiende dronemarkt. Daarnaast verwachten wij dat onze lastechnologie zal worden toegepast in de volgende generatie vliegtuigen, waarmee zowel duurzaamheidsdoelstellingen als hogere productie-eisen kunnen worden gerealiseerd.

Wij blijven ons inzetten voor een veiligere en duurzamere wereld.

Aankomende evenementen

Meer weten over Luchtvaart in Transitie?